Een duik in de geschiedenis van het kerkorgel langweer

BOUW & HISTORIE

Let op de prachtige details

Het Van Dam-orgel van Langweer is gebouwd in 1784 en hoort bij de dorpskerk zoals het dorp zelf: herkenbaar, gelaagd en met een verhaal dat je pas ziet als je een moment blijft kijken.

In het kort

1777

De huidige kerk in Langweer wordt gebouwd

1779

Opdracht voor de orgelkas (akte Lubbartus Bekenkamp)

1784

Orgel gebouwd door Lambertus van Dam (Leeuwarden)

1784

Op 24 oktober 1784 wordt het orgel feestelijk ingewijd door Ds. Cannegieter, die een leerrede hield naar aanleiding van Psalm 33 vers 2. Van Dam speelde zelf op het orgel tijdens de inwijding.

1887

Frontpijpen van hoofdwerk en rugwerk vernieuwd;
dubbelkoor van de Prestant 8′ wordt niet meer aangesloten.

1923

Romantiserende wijzigingen: Quint 3′ → Cello 8′ (HW) en Sexquialter → Aeoline 8′ (RW). Ook worden een aantal koren van de Mixtuur stom gemaakt.

1966-67

Restauratie met herstel richting oorspronkelijke dispositie (o.a. verdwenen registers terug, dubbel-discant hersteld/weer mogelijk gemaakt).

1998

Herintonatie (klankafregeling)

De bouw; klank en vakmanschap

Een orgel is een samenspel van ambacht. Van Dam bouwde de techniek en de klankwereld: toetsen, windvoorziening, pijpwerk en de samenhang van het geheel. Het doel was niet alleen volume, maar vooral nuance — een instrument dat zowel kan begeleiden als soleren.

Het uiterlijk kreeg al eerder vorm. In 1779 werd Lubbertus Bekenkamp officieel belast met het maken van de orgelkas: het houten “meubel” dat het orgel draagt, beschermt en het beeld in de kerk bepaalt. Zo groeiden twee lijnen naar elkaar toe: eerst de kas als onderdeel van de inrichting, later het orgel zelf — dat uiteindelijk in 1784 feestelijk in gebruik werd genomen.

 

De orgelkas: wat je ziet in de kerk

Wie binnenkomt, ziet meteen dat dit orgel gemaakt is om gezien te worden. De orgelkas vormt een soort houten architectuur in de kerk: front, panelen en verhoudingen bepalen het beeld, nog vóórdat je één toon hebt gehoord.

Uit een akte blijkt dat Lubbartus Bekenkamp in 1779 de opdracht kreeg voor het maken van de orgelkas. In diezelfde afspraak staat ook dat niet al het snijwerk onder zijn werk viel. Dat past bij hoe zulke projecten vaak uitgevoerd werden; het orgel werd gemaakt door de orgelmaker, het kaswerk door een kassenmaker, terwijl decoratieve onderdelen soms (deels) door een aparte beeldsnijder werden uitgevoerd. Dit weten we niet zeker en hier wordt nog onderzoek naar gedaan.

Tip: kijk niet alleen naar de pijpen, maar ook naar de symmetrie, de afwerking en de details — juist daar zie je hoeveel aandacht er in het orgel is gestoken.

De schenker achter de orgelkas

Bij de bouw van het orgel in 1784 speelde niet alleen de orgelmaker een rol. De rijke orgelkas — het deel dat je ziet, met het front en de ornamenten — werd (deels) gemaakt door Lubbartus Bekenkamp en kwam tot stand op kosten van grietman jhr. Frans Julius Johan van Eysinga.

Van Eysinga was bestuurder van de regio (Doniawerstal) en woonde met zijn familie dichtbij de kerk. Zijn betrokkenheid laat zien dat het orgel ook een dorpsproject was: een combinatie van vakmanschap, status en lokale trots.

Die schenking is bovendien nog altijd zichtbaar. Onder het rugwerk zijn de wapens van de schenkers aangebracht: van Van Eysinga en zijn echtgenote Clara Tjallinga Aebinga van Humalda. Het is als het ware een handtekening in hout: een blijvende herinnering aan de gift die het orgel zijn karakteristieke uitstraling gaf.

kerkorgel-langweer-snijwerk-met het wapen van de schenker van eysinga

Beeld : wikimedia | Origineel Fries Museum, Leeuwarden – Collectie Provincie Fryslân – Legaat jonkheer mr. T.A.M.A. en mevr. A.M. van Humalda van Eysinga-Zillesen

Akte waarbij Lubbartus Bekenkamp verklaart in opdracht van de grietman Van Eysinga een kast voor het orgel in de kerk van Langweer te zullen maken. 14 maart 1779

beeld : archieven.nl (323) / Tresoar (museum, archief en bibliotheek Fryslân)

Het kleine stukje links gaat over de betaling: daarin staat de ontvangst van (een deel van) het afgesproken bedrag, met datum 6 oktober 1779.

Verklare ik ondergeschr.
in mind ~ van nevens
staande bedongen geld
ontvangen te hebben
vijfhondert en vijftig Cargs
Den 6 Oct 1779
Lubbartus Bekenkamp

beeld : cngcoins.com

Cargs is (vrijwel zeker) een afkorting van Carolusguldens. 
Een carolusgulden is een oude munt die ten tijde van keizer Karel V werd geslagen en naar hem is genoemd.

De originele tekst van de akte uit 1779

Dit is de originele akte waarin Lubbartus Bekenkamp de opdracht aanneemt om een orgelkas te maken voor de kerk van Langweer (14 maart 1779). Je ziet hierin heel concreet welke afspraken er werden gemaakt over materiaal, afwerking en oplevering.

Hieronder voor zover als leesbaar was, de letterlijke tekst uit de akte:

Verklare ik ondergeschr. Van de Grietman Eysinga uit er
hand te hebben aangenomen ’t maken van een kast voor
het orgel te Langweer zullende staan van goed gaaf en
eenkleurig eikenhout, met de borstleening aan weerskan
ten ,  ongevaer in [diervoegen/durvoegen]  als het te Oldeboarn is gemaakt
onder bepaling egter dat de lijst onder die borstleening langs
los laat van daar onder niet is begrepen, en dat ik tot het
snijwerk tot de pijpen langs het hout zal moeten passen
& leveren , maar verders met geen snijwerk te doen hebben ,
voorts zal al het hout binnen in komende moeten zijn
van best greenen hout. Aldus aangenomen voor seshonder
vijf & twintig Cargs , en op conditie dat het op 1e Aug
moeten afgedaan zijn , ten minsten zoo verre dat de orgelmaker
voor zijn werk geen verlet er van hebben , & met hetzelve oover
hindert kan voortvaren . In kennisse mijn hand . Den
14 Maart 1779. Lubbartus Bekenkamp

Restauratie kerkorgel – Krant van 23 maart 1887

Hoe geweldig is dit; een krantenartikel waarin de inwijding van de restauratie van het kerkorgel wordt bechreven. Hieronder de tekst uit het artikel:

Particuliere Correspondentie

Langweer, 21 Maart. Zondag j.l. had alhier de inwijding plaats van ’t geheel gerestaureerde orgel. Een prachtig effect maken de nieuwe frontpijpen van zuiver Engelsch tin. Der firma L. van Dam en Zonen komt dan ook alle eer toe voor haar solied werk. Welwillend had de heer H. v. Dam, die niet alleen bekwaam technicus, maar ook uitstekend musicus is, de taak aanvaard, ’t orgel bij deze gelegenheid te bespelen.

De 81 jarige predikant, de heer P. Holkema uit Goëngarijp, die de vacaturebeurt waarnam, wenschte der gemeente met ’t hernieuwde orgel geluk, dankte kerkvoogden voor hunne trouwe zorg voor den uiterlijken eeredienst en hoopte, dat harmonie, harmonie des harten, de leden dezer gemeente steeds meer en meer mocht doordringen.

’s Namiddags gaf de heer H. van Dam, op verzoek van kerkvoogden, een orgelconcert, dat nogmaals eene talrijke schare naar ’t kerkgebouw lokte. Zeer voldaan en over gemaakte kunstgenot en over ’t vernieuwde orgel, dat nu beter tot zijn recht kwam, keerden we huiswaarts. Als bijzonderheid zij gemeld, dat ’t orgel in 1783 door den heer L. van Dam vervaardigd is, die hier tijdelijk zijn domicilie had. De vader van ’t tegenwoordige hoofd der firma werd hier dan ook geboren.

 

Digitale bron : delpher.nl

Friese Koerier 5 september 1962 | digitale bron: delpher.nl

Rijksoverheid : Rijksbegroting voor het dienstjaar 1966

In 1966 terug naar de originele klanken

Door de eeuwen heen verandert smaak. Dat geldt ook voor orgels: soms worden registers aangepast, soms wordt de klank meer “modern” gemaakt. Later komt vaak de vraag terug: willen we het instrument laten meegroeien met de tijd, of juist terugbrengen naar zijn oorsprong?

In Langweer is bewust gekozen voor behoud van het historische karakter. In 1966–1967 koos men bij restauratie daarom juist voor historisch herstel: zoveel mogelijk terug naar het concept/dispositie van Van Dam, door verdwenen onderdelen weer terug te brengen en eerdere aanpassingen te corrigeren.

Financiering & subsidies

De voorbereiding en financiering van die restauratie begon al eerder. In 1962 meldt De Friese Koerier een gemeentelijke bijdrage (Doniawerstal) van 4.500 gulden voor de restauratie van het kerkorgel. Daarnaast blijkt uit rijksstukken dat er ook een rijksbijdrage is verstrekt: in een bijlage met uitbetaalde subsidies (dienstjaar 1964) wordt voor “Langweer, orgel Hervormde kerk” een bedrag van 5.500 gulden genoemd. Zo kwam de restauratie tot stand met steun vanuit zowel gemeente als rijk.

Bijgaand een krantenknipsel uit De Friese Koerier van 1962 met een bekendmaking van een lening aan de kerkelijke gemeente van 4.500 gulden voor de restauratie van het kerkorgel en kopie van de rijksbegroting uit 1966 met uitbetaalde subsidies in 1964.  

Blaasbalg

Dit is geen originele tekening van het Langweerder orgel, maar laat zien hoe vroeger met de hand wind voor een pijporgel werd gemaakt.

De tekening dateert van 1766 — ongeveer dezelfde tijd als de periode waarin ook het Langweerder orgel werd voorbereid en later gebouwd. Het Van Dam-orgel in Langweer (1784) beschikt over drie spaanbalgen

En hoe gaat dat nu?
Waar vroeger iemand letterlijk de balgen bediende, gebeurt dat bij de meeste orgels tegenwoordig met een elektrische windmotor. Die zorgt continu voor de benodigde wind, zodat het orgel direct speelbaar is. De balgen blijven daarbij belangrijk: ze helpen om de wind te bufferen en rustig te houden. Zo blijft de wind stabiel — en kan het orgel mooi en gelijkmatig spreken, ook als de organist veel registers gebruikt.

Op een van de foto’s hiernaast kun je de originele pedalen van de blaasbalg zien. Deze werken nog steeds.

beeld : wikimedia | auteur onbekend

beeld: Daniëlle Dekker | blaasbalg kerkorgel Langweer